De MAC-waarde van een gevaarlijke stof

Laatste update: 27 oktober 2003


De MAC-waarde kort-door-de-bocht
 
Uitgebreidere informatie over de MAC-waarde:
De officiële definitie van de MAC-waarde
Aanvaard of aanvaardbaar?
Wettelijke en bestuurlijke grenswaarden
De beperkingen van de Mac waarde
Gevolgen van de beperkingen van de MAC-waarde voor de praktijk
De Nationale Mac-Lijst...
   

De MAC-waarde kort-door-de-bocht

Pratend over het werken met gevaarlijke stoffen valt vaak al snel het begrip 'MAC-waarde'.

Officieel betekent dit: de Maximaal Aanvaarde Concentratie van een stof in de lucht. Beneden die concentratie van de stof zou - normaal gesproken - geen gezondheidsschade mogen ontstaan.

De MAC-waarden die in Nederland voor veel stoffen gelden zijn te vinden in de Nationale Mac Lijst. In gedrukte vorm is deze lijst via uitgeverij Sdu te koop, maar hij is ook op het internet te vinden.

Heel subtiel wordt er bewust niet gesproken over een maximaal aanvaardbare concentratie, als men het over de MAC-waarde heeft. Het komt namelijk voor dat de MAC-waarde van een stof hoger ligt dan wat op basis van gezondheidskundig onderzoek verantwoord is. Dat komt dan bijvoorbeeld omdat met de huidige techniek een lagere concentratie van een stof niet haalbaar is.

In dat geval moet de werkgever er toch met alle macht naar streven dat werknemers de gevaarlijke stof niet in te grote mate binnen krijgen. Bijvoorbeeld door goede adembescherming te verstrekken.

De officiële definitie van de MAC-waarde

De definitie van de MAC-waarde luidt:
"De MAC is een bestuurlijk vast te stellen Maximaal Aanvaarde Concentratie van een gas, damp, nevel of van een stof in de lucht op de werkplek. Bij de vaststelling ervan wordt zoveel mogelijk als uitgangspunt gehanteerd dat die concentratie bij herhaalde blootstelling ook gedurende een langere of zelfs een arbeidsleven omvattende periode - voor zover de huidige kennis reikt - in het algemeen de gezondheid van zowel de werknemers als hun nageslacht niet benadeelt."

Aanvaard of aanvaardbaar?

Het gaat dus om aanvaarde en niet aanvaardbare waarden.! Een commissie van de Gezondheidsraad, bestaande uit wetenschappers stelt een gezondheidskundige advieswaarde op. Een SER- commissie beoordeelt de technische en economische haalbaarheid van de norm. Op basis van beide stelt de overheid de MAC waarde vast.

Wettelijke en bestuurlijke grenswaarden

Grenswaarden van stoffen probeert men in Nederland zoveel mogelijk te bepalen op basis van een zogenaamde '3-trapsprocedure'. Eerst doet de Gezondheidsraad onderzoek. Op basis van de door die raad geadviseerde grenswaarde kijken sociale partners in de SER-commissie MAC-waarden of de geadviseerde waarde ook technisch en economisch haalbaar is. Op basis daarvan adviseert deze commissie het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, dat de norm vaststelt.

De maximaal aanvaarde concentratie van stoffen die deze drietrapsprocedure in Nederland, of via de Europese instellingen, hebben doorlopen, krijgt in Nederland de titel ' wettelijke grenswaarde'.

Voor vele stoffen is deze grondige, maar ook tijdrovende procedure nog niet rond. De maximaal aanvaarde concentratie van deze stoffen is dan gebaseerd op buitenlandse normen, veelal afkomstig uit de Verenigde Staten van Amerika. Omdat de betrouwbaarheid van de grenswaarde in zo'n geval niet altijd even zeker is krijgt hij de status ' bestuurlijke grenswaarde' .

Zo nu en dan herbeoordeelt de Gezondheidsraad stoffen. Doorgaans leidt dat tot een lagere aanvaardbare waarde.

De adviezen van de Gezondheidraad zijn openbaar, en op het internet te vinden: klik hier.

De MAC-waarde geeft dus aan welke concentratie van een stof in de lucht aanwezig mag zijn zonder dat de gezondheid daar onder gaat lijden, tegen het licht van technische en economische haalbaarheid. De MAC-waarde geeft dus niet (altijd) de gewenste gezondheidsbescherming. Dat is alleen het geval als de MAC-waarde gelijk is aan de gezondheidskundige waarde, maar dan wel in het licht van de kennis die beschikbaar was op het moment van vasttelling.

De beperkingen van de Mac waarde

  • Bij het bepalen van de MAC-waarde wordt uitgegaan van de gemiddelde, gezonde volwassene.
  • De MAC-waarde geeft de veilige grens aan van slechts 1 stof. Er wordt echter vaak met meer stoffen tegelijk gewerkt. Het kan dan zo zijn dat elke stof afzonderlijk onder de MAC-waardegrens blijft, maar dat de combinatie van stoffen wel gevaarlijk voor de gezondheid is. Voor een aantal oplosmiddelmengsels (rubber solvent, stoddard solvent, terpentijnolie )is aan dit probleem tegemoet gekomen door voor deze mengsels afzonderlijke mac waarden vast te stellen.
  • MAC-waarden gelden niet bij extreme werkomstandigheden. Als het lichaam zich hard moet inspannen om het werk te doen, dan kan de 'veilige' concentratie chemische stoffen toch te hoog zijn. Je ademt meer, vervuilde, lucht in bij hoge fysieke inspanning. Het lichaam krijgt dan te veel binnen in vergelijking met de gemiddelde werknemer. Dit is bijvoorbeeld het geval als je zwaar werk doet, of als het heel koud of warm is.
  • Een mac waarde kan gebaseerd zijn op slechts een gezondheidseffect (bijvoorbeeld irritatie) en geen rekening houden met andere gezondheidseffecten (bv neurotoxiciteit)
  • Daarnaast houden mac waarden geen rekening met huidblootstelling. Sommige stoffen kunnen eenvoudig via de huid in het lichaam komen. Wel staan in de mac lijst stoffen die relatief makkelijk door de huid opgenomen kunnen worden aangeduid met een H. Bij stoffen die door de huid worden opgenomen het voldoen aan de de mac waarde niet betrouwbaar. Ook de feitelijke opname door de huid moet in rekening worden gebracht.
  • De meeste MAC-waarden gelden als MAC Tijd Gewogen Gemiddelde. Hieronder verstaat men de over de tijd gemiddelde maximaal aanvaarde concentratie bij een blootstellingsduur tot 8 uur per dag en niet meer dan 40 uur per week.
    Dat betekent in de praktijk dat bij een langere blootstellingsduur de mac doorgaans evenredig naar beneden moet worden bijgesteld. Voor stoffen die langzaam worden afgescheiden door het lichaam is een meer dan evenredige bijstelling naar beneden nodig.
    Kortdurende (een half uur) hogere blootstelling mag wel, maar daarna moet de concentratie van de stof ver beneden de MAC-waarde liggen. Sommige stoffen (zoals zoutzuurdamp, koolmonoxide) hebben zo snel een giftige werking, dat de MAC-waarde absoluut niet overschreden mag worden. Dan geldt een plafondwaarde (‘ceiling waarde’, MAC -C). Voor sommige stoffen is er ook een waarde die in een periode van 15 minuten niet mag worden overschreden. (zogenaamde Mac TGG 15= Tijdgewogen gemiddelde over 15 minuten). Beide staan, indien van toepassing ook in de MAC-lijst. Voor stoffen waarvoor geen kortdurende bloostellingsnorm geldt, hanteert de Arbeidsinspectie als richtsnoer 2 x de mac waarde TGG.

Gevolgen van de beperkingen van de MAC-waarde voor de praktijk

  • grenswaarden (waaronder mac waarden) mogen niet als toelaatbare waarden worden beschouwd maar als een uiterste bovengrens, die in elk geval niet mag worden overschreden. De overheid beschouwt een overschrijding van een mac waarde als overtreding. Als in een werksituatie sprake is van blootstelling onder de mac waarde, dan betekent dat nog niet dat het bedrijf aan zijn zorgplicht heeft voldaan. In feite moet een bedrijf een politiek hebben gericht op een situatie die lager ligt, zoals hiervoor is betoogd onder “1. Mac waarde en Arbeidsomstandighedenwet”
    - iedere werkgever moet krachtens de Arbowet vooraf beoordeling van de blootstelling aan
    gevaarlijke stoffen maken. Dit moet gebeuren door metingen op de werkplek of door beoordeling van metingen die zijn gedaan op een overeenkomstige werkplek elders.
  • Als voor de desbetreffende stof geen grenswaarde van overheidswege is vastgesteld, volstaat toetsing volgens diezelfde systematiek aan een door de werkgever vast te stellen waarde (de bedrijfsnorm), die naar de huidige stand van wetenschap en inzicht als een veilige blootstellingsgrens kan worden beschouwd. Bij blootstelling aan een combinatie van stoffen waarvan bekend is dat de afzonderlijke componenten dezelfde toxische werking hebben op eenzelfde orgaansysteem, geldt bij toetsing de zogenaamde additieregel, voor het vaststellen van de waarde waaraan wordt getoetst. Bij de additieregel moet de som van alle afzonderlijke blootstellingssituaties, als fractie van de afzonderlijke grenswaarden, kleiner zijn dan 1. Met andere woorden: (C1: mac1) + (C2: Mac 2) + (C3: mac 3) + (Cn: Mac n)< 1
  • de Arbeidsinspectie gaat uit van een maximum van 20% van de mac waarde. Met andere woorden: als men in een arbeidssituatie boven dit niveau uitkomt zal de arbeidsinspectie eisen dat er maatregelen worden genomen. In NEN- EN 689 wordt uitgegaan van een maximum van 10% van de mac waarde (zie pagina 21). De redenatie daarbij is als volgt: in een mac waarde is geen rekening is gehouden met omstandigheden als lichamelijk zware arbeid, verschillen tussen mensen onderling en situatie waarin blootstelling is aan mengsels van stoffen, huidblootstelling, langer werken dan 40 uur. Daarnaast speelt de meetmethode een rol: als je een (1) meting verricht is natuurlijk de representatie van de feitelijke situatie minder betrouwbaar dan wanneer je over de tijd tientallen metingen verricht. Als onder slechte omstandigheden een concentratie van 10%/20% van de norm wordt gemeten is de kans klein dat de norm wordt overschreden. Als meer dan 10% van de norm wordt gemeten, moeten herhalingsmetingen worden uitgevoerd

Natuurlijk kan men niet zomaar stellen dat onder de mac waarde werd gewerkt. Metingen moeten daarover uitsluitsel geven. Er is een arbobeleidsregel die verwijst naar een NEN-norm (NEN 689) waarin staat wanneer hoe vaak moet worden gemeten.
Daaruit wordt duidelijk: aan een goede meting worden hoge eisen gesteld; en: 1 meting is geen meting. Tenzij de uitkomst van de meting (gedaan onder de slechts denkbare omstandigheid op de werkplek) onder 10% van de MAC ligt.

(Bron: Bureau Beroepsziekten FNV)

De Nationale Mac-Lijst...

staat op de website van de Sociaal Economische Raad. Klik hier.

Een uitgebreide uiteenzetting over het tot stand komen van MAC-waarden...

staat eveneens op de site van de Sociaal Economische Raad. Klik hier.

 

 

TERUG NAAR TOP PAGINA

 

 

MAC-waarden op het internet?
Klik hier!